فهرست مطالب
احتمالاً برای شما پیش آمده که در میان نوسانات اقتصادی، برای حفظ ارزش دارایی خود یا خانوادهتان به سراغ طلا رفته باشید، اما با نزدیک شدن به پایان سال مالی، این دغدغه به سراغ شما بیاید که تکلیف سهم امام و فقرا از این دارایی چیست؟ خمس طلا یکی از دقیقترین مباحث فقهی است که در بررسی مخارج ضروری زندگی (مؤونه) و پساندازهای سرمایهای مشخص میشود و یادگیری اصول آن، آرامش خاطر شرعی را برای اموال شما به دنبال میآورد.
در ساختار مالی اسلام، خمس به عنوان یک واجب عبادی-مالی بر هفت چیز تعلق میگیرد که آشناترین آنها برای عموم جامعه، منافع کسبوکار یا همان درآمد مازاد بر مخارج سالانه است. طلا به دلیل ماهیت دوگانهاش (هم به عنوان ابزار زینت و هم به عنوان یکی از قویترین بازارهای حفظ ارزش سرمایه) احکام متفاوتی را به خود اختصاص میدهد.
بر اساس حکم خمس طلا، هر زمان این فلز گرانبها از درآمد بین سال (حاصل از کار، تجارت، کارمندی یا یارانه و هدایا طبق نظر برخی مراجع) تهیه شود و تا پایان سال خمسی بدون استفاده در مصارف متعارف باقی بماند، مشمول پرداخت یک پنجم (۲۰ درصد) ارزش روز خود خواهد شد. از نظر وزنی اگر به قضیه نگاه کنیم نیز، اگر بالای ۷۵ گرم طلا داشته باشید، به آن خمس تعلق میگیرد.
قبل از بررسی جزئیات این بخش، جالب است بدانید که احکام طلا در فقه اسلامی ابعاد دیگری نیز دارد. برای مثال، بسیاری از افراد شرایط تعلق گرفتن زکات را با خمس اشتباه میگیرند. اگر مایلید تفاوت بنیادین این دو فریضه را بدانید، میتوانید بخش محاسبه زکات طلا را مطالعه کنید.
یکی از کلیدیترین بخشها در نحوه محاسبه خمس طلا، تشخیص این نکته است که دارایی فعلی شما در کدام دستهبندی فقهی قرار دارد. مراجع عظام تقلید، طلا را بر اساس نوع کاربرد و نحوۀ مالکیت به دستههای مختلفی تقسیم میکنند که هرکدام حکم مستقلی دارند.
اصل اول در قبال طلاهای زینتی، عدم تعلق خمس است؛ مشروط بر اینکه این طلاها واقعاً برای استفاده و به عنوان ابزار زینت تهیه شده باشند. در فرآیند خرید زیورآلات طلا، اگر خرید انجامشده متناسب با شأن اجتماعی و عرفی زن باشد، این دارایی جزئی از مؤونه (مخارج زندگی) به شمار میرود.
حتی اگر در طول سال چند بار بیشتر استفاده نشود، تا زمانی که از حالت استفاده زینتی خارج نشده، خمس ندارد. اما اگر میزان طلا فراتر از شأن فرد باشد، بخش مازاد آن مشمول خمس خواهد بود.
بسیاری از افراد طلا را به نیت استفاده در روز مبادا، خرید خانه در آینده یا حفظ ارزش پول خریداری میکنند و آن را در صندوق امانات یا خانه نگه میدارند. این نوع دارایی از نظر تمام مراجع تقلید، طلای پسانداز محسوب میشود. اگر این مال در طول سال خمسی به مصرف مستقیم زندگی نرسیده باشد، بدون شک مشمول خمس بر طلا خواهد بود و فرد باید یک پنجم ارزش روز آن را پرداخت کند.
وضعیت مسکوکات به کلی با زیورآلات متفاوت است. سکه طلا (مانند سکههای بهار آزادی، نیم و ربع) اساساً ابزار زینت نیستند و با هدف سرمایهگذاری یا پسانداز تهیه میشوند. بنابراین، اگر سکهای از درآمد سال خریداری شود و سال خمسی بر آن بگذرد، پرداخت خمس آن واجب است. حتی اگر سکه به عنوان هدیه به فرد داده شده باشد، میان مراجع اختلافنظر وجود دارد.
برای روشن شدن کامل خمس طلا بر دارایی، باید منشأ مالکیت طلا مشخص شود:
• طلای ارث: به طلایی که از راه ارث به فرد رسیده باشد، هیچگونه خمسی تعلق نمیگیرد؛ مگر اینکه فرد میدانسته که شخص متوفی خمس آن طلا را نداده است.
• طلای مهریه: مهریۀ خانم مالکیتی مستقل دارد و از مصادیق درآمد کسب محسوب نمیشود، بنابراین خمس ندارد.
• طلای هدیه (هبه): اگر طلا به عنوان هدیه به فرد داده شود، در صورتی که تا پایان سال خمسی از مخارج زندگی اضافه بیاید، مشمول خمس خواهد بود. البته اگر هدیه در حد شأن و متعارف بوده و در طول سال در مصارف زندگی استفاده شود، خمس ندارد. این حکم در فتوای بسیاری از مراجع جاری است.
برای دسترسی سریع و درک بهتر، وضعیت خمس انواع طلا بر اساس نوع کاربری و منشأ در جدول زیر خلاصه شده است:
| نوع طلای دارایی | هدف از خرید یا منشا دارایی | وضعیت تعلق مس | ملاحظات و شروط فقهی |
| طلای زینتی (در حد شان) | استفاده برای زینت بانوان | بدون خمس | اگر عرفاً برای زینت و در حد شأن نگهداری شود، حتی با استفاده کم، خمس ندارد. |
| طلای زینتی (مازاد بر شأن) | بیش از نیاز و عرف | مشمول خمس | فقط مقدار مازاد بر شأن، در صورت باقی ماندن تا پایان سال، خمس دارد. |
| طلای مستعمل و شکسته | بدون استفاده زینتی | مشمول خمس | اگر از حالت زینتی خارج شده و به صورت پسانداز نگهداری شود، خمس دارد. |
| طلای آبشده و شمش | سرمایهگذاری و حفظ ارزش | مشمول خمس | چون کاربری زینتی ندارد، اگر از درآمد سال باشد و مصرف نشود، خمس دارد. |
| سکه طلا (تمام، نیم، ربع) | سرمایهگذاری | مشمول خمس | اگر از درآمد سال تهیه شده و تا پایان سال مصرف نشود، خمس دارد. |
| طلای هدیه و کادو | دریافت به صورت هدیه | مشمول خمس (با تفصیل) | اگر تا پایان سال خمسی اضافه بماند، خمس دارد؛ در برخی فتواها در صورت مصرف یا شأنی بودن، خمس ندارد. |
| طلای ارث | انتقال از متوفی | بدون خمس | مگر اینکه یقین داشته باشد متوفی خمس آن را نداده است. |
| طلای مهریه | حق شرعی ازدواج | بدون خمس | جزو درآمد محسوب نمیشود و خمس ندارد. |
وقتی متوجه شدیم که دارایی ما مشمول خمس است، نوبت به مرحله عملی یعنی محاسبه خمس طلا میرسد. این کار به دو روش کلی انجام میشود که روش دوم، راهحل ویژهای برای کسبه و طلافروشان است.
فرمول اصلی برای مردم عادی که طلا یا سکه را پسانداز کردهاند، بسیار ساده است. شما نباید به قیمتی که در زمان خرید پرداخت کردهاید توجه کنید؛ ملاک اصلی، قیمت روز طلا در بازار در همان ساعت محاسبه خمس است.
برای محاسبه مبلغ خمس طلای پس انداز میتوانید از فرمول زیر استفاده کنید.
• (وزن کل طلا به گرم × قیمت روز یک گرم طلا) ÷ ۵ = مبلغ خمس پرداختی
فرمول محاسبه مبلغ خمس سکه پس انداز نیز مشابه طلا است. با توجه به فرمول زیر میتوانید این مبلغ را محاسبه کنید.
• (تعداد سکه × قیمت روز همان نوع سکه) ÷ ۵ = مبلغ خمس پرداختی
برخی مراجع به کسانی که سرمایه کسبوکار خود را کلاً طلا قرار دادهاند (مانند طلافروشان) اجازه میدهند که حسابوکتاب خود را بر اساس نقد رایج نسنجند؛ بلکه مبنای سود و زیان را خود وزن طلا قرار دهند.
در این حالت، اگر طلافروش خمس وزن مشخصی از طلا را داده باشد، در پایان سال بعد اگر وزن طلاهای او افزایش نیافته باشد، حتی اگر قیمت تومانی آن چند برابر شده باشد، خمس جدیدی بر عهدۀ او نیست. اما اگر فردی عادی هستید و پول نقد خود را به طلا تبدیل کردهاید، ملاک شما همان قیمت روز بازار خواهد بود.
یکی از مهمترین چالشهای روز که بسیاری از مؤمنان با آن مواجه هستند، خرید طلا یا سکه از طریق تسهیلات بانکی، وامهای خانگی یا قرض گرفتن از دیگران است. حکم خمس در این حالت ظرافت بسیار بالایی دارد. توجه به نکات زیر در این بخش میتواند راهگشا باشد.
طلایی که با پول قرضی یا وام خریداری شده است، در ابتدای کار خمس ندارد؛ چرا که این مال از درآمد خالص شما به دست نیامده، بلکه یک بدهی بر گردن شماست.
با مرور زمان، وقتی شما اقساط این وام را از درآمد ماهانۀ خود پرداخت میکنید، در حقیقت به همان اندازه مالک طلا میشوید. بنابراین، در روز سال خمسی باید بررسی شود چه مقدار از اقساط وام از درآمد همان سال پرداخت شده است؛ در صورتی که طلا به عنوان پسانداز نگهداری شده و در مخارج زندگی مصرف نشده باشد، به همان میزان از ارزش روز طلا، مشمول خمس خواهد بود.
با تغییر رفتارهای مالی جامعه، تمایل به خرید طلای آبشده و طلای مستعمل (بدون اجرت) به شدت افزایش یافته است. حکم فقهی این دو دارایی به شرح زیر است:
این دسته از طلاها به دلیل عدم وجود کارمزد و مالیات بالا، صرفاً برای سرمایهگذاری خریدوفروش میشوند. از نظر تمام مراجع عظام تقلید، طلای آبشده و شمش به هیچ وجه کاربری زینتی ندارند و ابزار آرایش خانمها محسوب نمیشوند.
بنابراین، حتی اگر توسط یک بانو خریداری و در خانه نگهداری شوند، ۱۰۰ درصد حکم پسانداز را داشته و در پایان سال خمسی، پرداخت یک پنجم ارزش روز آنها واجب است.
اگر خانم طلای دستدومی را به قصد استفاده زینتی خریداری کند و از آن استفادۀ عرفی نماید، خمس ندارد. اما اگر طلاهای زینتی قدیمی دچار شکستگی شوند یا به گونهای تغییر شکل دهند که دیگر قابل استفاده برای زینت نباشند و خانم آنها را صرفاً برای حفظ ارزش پول نگه دارد، این دارایی از عنوان مؤونه و زینت خارج شده و مشمول خمس بر طلا خواهد شد.
سؤالی که برای بسیاری از افراد پیش میآید این است: «اگر من پارسال خمس یک قطعه طلا یا سکه را بر اساس قیمت همان زمان پرداخت کرده باشم (اصطلاحاً مال مخمس شده باشد)، آیا امسال که قیمت طلا در بازار چند برابر شده است، باید دوباره به این افزایش قیمت خمس بدهم؟»
پاسخ فقها به این مسئله منفی است. به اصل دارایی و طلایی که یک بار خمس آن به طور کامل پرداخت شده است، دیگر هیچگونه خمسی تعلق نمیگیرد؛ هرچند قیمت تومانی آن در بازار ده برابر شده باشد. ارزش افزوده و تورم این طلا تا زمانی که فروخته نشده است، مشمول خمس جدید نیست.
اما اگر فرد این طلای مخمس را بفروشد و از فروش آن سودی حاصل شود، سود به دست آمده درآمد سال جدید محسوب میشود که اگر تا پایان سال خمسی در مصارف زندگی خرج نشود، به آن سود مازاد خمس تعلق میگیرد.
نکته: البته در اینکه آیا تورم از سود کسر میشود یا خیر، میان مراجع تقلید اختلاف نظر وجود دارد. به همین دلیل پیشنهاد میشود که هر شخص از فتوای مرجع تقلید خود پیروی کند تا اشتباهی رخ ندهد.
چند گرم طلا خمس دارد؟
اگر طلایی که به منظور سرمایه گذاری نگه داری میکنید بیش از ۷۵ گرم باشد، مشمول خمس است.
آیا طلای بانکی یا دیجیتال خمس دارد؟
اگر طلای دیجیتال شما بلااستفاده و بهمنظور سرمایهگذاری، بیشتر از یک سال در حساب مانده باشد، بعد از یک سال مشمول خمس است.
نگاهی دقیق به گلکسی Z fold 7
